Đôi chút về Alexandre De Rhodes (1593-1660)


Vương Liêm

Nhân dịp “CLB sách xưa và nay” giới thiệu về cuốn sách cổ “Lịch sửĐàng Ngoài”, tôi xin được nói đôi chút về cha ḍng Đắc Lộ tức Alexandre DeRhodes. Người Việt Nam biết đến tên của giáo sĩ Đắc Lộ tức Alexandre DeRhodes về công tŕnh sáng tác ra phương pháp viết tiếng Việttheo vần La ngữ (tiếng La Tinh). Ông không phải là người đầu tiên nhưnglà người có công nhất trong việc tu sửa một thứ chữ đang trong thời phôithai (Theo “Lịch sử Giáo hội Công giáo I-II” – Canada 1999, trang368). Tên ông được đặt cho một con đường khang trang có vị trí tốt ở công viên30-4 (c̣n có tượng được dựng từ xưa) trước Sở Ngoại Vụ và dinhThống Nhất tại trung tâm thành phố Hồ Chí Minh.

Ông viết nhiều sách về đất nước và con người Việt Nam, kể cả sinh hoạtcủa nước ta thời kỳ Trịnh Nguyễn phân tranh : chúa Trịnh chiếm cứ vùngđất cổ Đàng Ngoài (Bắc Bộ), c̣n chúa Nguyễn ở vùng đất Đàng Trong(Nam Bộ) đang khai mở dần ở phương Nam, lấy sông Gianh làm ranhgiới. Địa danh “Đàng Trong” (La Cochinchine) và “Đàng Ngoài” (LeTonkin) là do giáo sĩ Rhodes đặt ra tới nay vẫn chưa được giải thích rơ. Các sửViệt chính thống (kể cả Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim) đềukhông có tên gọi đó để chỉ vùng đất thuộc chúa Nguyễn và chúa Trịnh. A.De Rhodes c̣n tự gọi hai vùng đất Nam và Bắc này là “Vương quốc”(Royaume) như Lào và Chăm là không đúng.

Công cuộc truyền giáo của Giáo hội công giáo tại Việt Nam bắt đầu từnhững năm 1533 (Trần Trọng Kim viết theo Khâm địnhViệt sử), nói chung làđầu tiên ở phía Nam hay Nam Hà (Đàng Trong) và Chân Lạp (Campuchia)và sau đó ở phía Bắc hay Bắc Hà (Đàng Ngoài). (Ghi chú: theo Khâm Định, việc truyền giáo đầu tiên do giáo sỹ Inikhu tiến hành tại vùng Ninh Cường, Trà Lũ, Nam Định-BBT).

Theo cụ Kim,Nam sử của Trương Vĩnh Kư chép năm 1596 đời Nguyễn Hoàng mới cóngười tới giảng đạo nhưng không được ở lại. Tới tháng 10 năm 1624, giáo sĩRhodes mới tới Đàng Trong và ra Đàng Ngoài tháng 3 năm 1626. Việctruyền đạo Công giáo ở Việt Nam diễn ra giữa thời kỳ có chiến tranh nộibộ, như họ Mạc chống lại vua Lê nhiều năm liền rồi sau đó chúa Trịnh vớichúa Nguyễn đối đầu trên 65 năm. Lúc đầu cả Đàng Trong lẫn Đàng Ngoàiđều mến mộ đạo Thiên chúa nhưng về sau do t́nh h́nh hiểu lầm của haiphía nên việc truyền đạo của các giáo sĩ đều bị ảnh hưởng rất lớn, xảyra những vụ bách hại của chế độ phong kiến cho các đoàn truyền giáo,ngày càng nặng nề cho đến khi thực dân Pháp bắt đầu chiếm đóng nướcta (1859-60). De Rhodes tới ở Việt Nam nhiều lần từ năm 1627 tới năm1654 và mất ngày 16-11-1660 tại Ispahan ở Persia (Trung Đông). Sự cómặt của ông đă tác động lớn tới vương triều của hai phủ chúa ở hai miền vềmặt truyền giáo.

Trong số sách ông viết có Lịch sử Đàng Trong (Ghi chú: tên chính xác của tác phẩm là Tường tŕnh về Đàng Trong-BBT) và Lịch sử Đàng Ngoài làhai tác phẩm có giá trị về lịch sử của nước ta thời kỳ ấy. Năm 1994, Ủy banĐoàn kết Công giáo thành phố Hồ Chí Minh đă xuất bản sách Hành tŕnhvà Truyền giáo của A. De Rhodes (Bản Pháp ngữ của NXB Cramoisy –1653) do Hồng Nhuệ dịch. Nội dung của sách này nói nhiều tới t́nh h́nh xăhội-kinh tế-chính trị của Đàng Trong lẫn Đàng Ngoài.

Nhờ những tập sách cổ đó mà ngày nay chúng ta mới có cơ hội t́m hiểu lạicác biến cố lịch sử của nước ta vào các thế kỷ 16-18. Cho nên việc sưutập, bảo tồn bảo tàng và giới thiệu sách cổ như CLB sách xưa và naylà điều đáng hoan nghinh trong thời buổi công nghệ thông tin phát triểnmạnh mẽ sách báo điện tử lan tràn đă làm ảnh hưởng không nhỏ tới cácloại h́nh thông tin bằng sách báo viết. Cả hai loại h́nh thông tin này đềuphải nhờ tới phương tiện in ấn để phát huy năng lực “đọc, nh́n tĩnh” có giátrị lâu dài trên giấy. Nhưng hiện nay không phải ai cũng sử dụng phươngtiện nghe nh́n điện tử để nghiên cứu và đọc sách. Hơn nữa, có nhiềuloại sách, nhất là sách cổ ít khi được “lưu trữ, bảo tồn” trên mạng bởi v́sự vô giá của nó và các nhà sưu tập lại muốn giữ làm của riêng, c̣n cácthư viện công cộng th́ lại khép kín và thủ tục đọc sách cổ chưa tạo thuậntiện cho người đọc.

Do đó, “CLB sách Xưa và Nay” là điều kiện để những người yêu sáchtham gia với ḷng hoài cổ mặc dù số sách cổ và quư c̣n hạn chế. Và nhữngbuổi sinh họat CLB có chủ đề cũng được gợi mở đôi chút về kho tàngsách cổ và di vật cổ có liên quan.
15-7-2006