PDA

View Full Version : Nguyễn Tuân, người nhập vai



BOOKER
08-06-2010, 08:41 PM
http://happy-medicine.com/wp-content/uploads/2008/04/images475685_nguyentuan-phai.jpg









I
Hè phố Hà Nội vốn khá hẹp, chỉ có điều may là ở cái thành phố lấy xe đạp làm phương tiện giao thông chủ yếu này, người đi bộ có phần ít, phía các phố không phải phố buôn bán, vỉa hè thường vắng, bởi vậy, nếu không quá bận, đi bộ lại là cái thú, người ta có thể vừa đi vừa nghỉ, thoải mái.

Ở tuổi 76, nhà văn Nguyễn Tuân c̣n thích nhập vào hàng ngũ ít ỏi ấy của những người đi bộ trên đường Hà Nội. Mỗi buổi sáng, từ nhà ḿnh bên phía Trần Hưng Đạo, ông làm một cuộc đi lại loanh quanh một số cơ quan quen thuộc: Hội Nhà văn, nhà xuất bản Tác phẩm mới, báo Văn nghệ, nhà xuất bản Văn học... Những bước ông đi ung dung chậm răi; quần áo ông nghiêm ngắn, chỉnh tề; toàn bộ con người ông trên hè phố gợi người ta nhớ một cuộc đời văn học khá thành đạt, tuy không “toà ngang dăy dọc” đồ sộ, nhưng tác phẩm viết ra thường có những đường nét riêng độc đáo. Người viết văn là một kẻ đi đường không bao giờ mệt mỏi - có lần Nguyễn Tuân đă so sánh vậy. Vả chăng, h́nh ảnh một cuộc hành tŕnh ở đây không chỉ có nghĩa bóng, mà c̣n có thể hiểu theo nghĩa đen của nó. Trước khi có một tuổi già ung dung đi lại trên hè phố như thế, gót chân của con người từng trải ấy đă có dịp đặt trên hầu hết khắp mọi miền đất nước. Trước Cách mạng, ông từng là khách quen của các chuyến tàu xuyên Việt, cứ hứng lên là người lữ hành ấy xách va ly đi, và thích đi đâu là dừng lại ở đó: Thanh Hoá, Huế, Hội An v.v... Sau Cách mạng, những chuyến lên rừng xuống biển của Nguyễn Tuân càng dày hơn. Một lần nào đó, sau khi đặt chân lên một ngọn núi trong dăy Hoàng Liên Sơn, ông hóm hỉnh nói đùa với một nhà báo nước ngoài: “Giờ th́ ngọn núi đă cao thêm một mét v́ có tôi ở trên”. Một lần khác, ông đi tới Lũng Cú tột bắc. Một lần khác nữa, đi một chuyến dọc Cẩm Phả, Cô Tô, Vân Hải, một thứ huyện đảo “sáu trăm đảo dư” và ông đă xúc động kêu lên: “Chao ôi, thấy như ḿnh vừa cầm hẳn vào bàn tay của hạnh phúc, một thứ hạnh phúc mà chỉ có Tổ quốc tươi đẹp mới ban nổi cho, và đă ban cho ta đúng vào lúc ấy”. Hào hứng, kỳ thú, có nhiều ấn tượng... không kể với riêng một chuyến nào, mà với mọi chuyến đi, Nguyễn Tuân đều có thể bằng ḷng mà tự bảo vậy; về phần ḿnh, những người đọc, chúng ta cũng có thể mượn luôn mấy chữ ấy để miêu tả cuộc đời của nhà văn, một cuộc đời đi dài suốt lịch sử văn học nửa thế kỷ qua.



II
Để nói về những kẻ sĩ không chịu sống trong khuôn phép, những trí thức có học mà không chịu ra làm quan, không để tâm vào hoạn lộ mà chỉ nhất định lấy cái tài của ḿnh ra tŕnh diện với đời, trong xă hội phong kiến, người ta đă có sẵn chữ tài tử, lăng tử. Thường đấy là những người có tư cách, không chịu cúi luồn, khinh bạc, ham chơi. Có điều, cách chơi của họ rất khác đời. Sự say sưa khi cầm trên tay quân bài lá bạc, hoặc chén rượu ngon, đối với họ, không phải là mục đích cuối cùng. Giữa một xă hội phong kiến cào bằng nhân cách, trói buộc người ta trong những quy ước tẻ nhạt, cách chơi của những bậc tài tử này là lối chơi của kẻ thạo đời, đă đọc đủ sách thánh hiền nhưng vẫn chán, đành lấy việc chơi đùa để khẳng định chỗ hơn người và cả khát vọng tự do của ḿnh. Chỉ xét trong phạm vi thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, người ta đă thấy nhiều nhà văn nhà thơ nổi tiếng ở nước ta trước đây là những người như thế nào. Cao Bá Quát, Nguyễn Công Trứ, Tú Xương, Chu Mạnh Trinh, Tản Đà v.v... Cuộc chạy tiếp sức của những bậc tài tử này cuối cùng có thêm chàng Nguyễn. Sở dĩ Nguyễn Tuân có thể diễn tả thành thục người và cảnh Vang bóng một thời, bởi xét trên nhiều phương diện, ông vốn là một tài tử nhà ṇi, đă sống thật chín, thật kỹ cái nếp sống phong kiến trái mùa kia, tức bản thân ông là một kiểu người vang bóng. Thận trọng và tinh tế, hay nghĩ về đời nhưng lại khinh bạc quay mặt đi v́ biết không làm sao xoay chuyển được cuộc đời, ham t́m những cái đẹp tao nhă, sẵn sàng bạn bầu cùng một ánh trăng suông, một nhành hoa lạ..., những đặc tính ấy của Nguyễn Tuân thật ra là một sự thừa kế có phần tự nguyện nhưng cũng có phần bất đắc dĩ từ nhiều bậc tiến bối. Ông sống trong những cung cách sống xưa một cách tự nhiên, cứ để cho nó tha hồ “hành” ḿnh và tự nó ngấm vào ḿnh lúc nào không biết. Vào cái thời mà Nguyễn Tuân lớn lên, những năm ba mươi bốn mươi của thế kỷ này, loại người giữ được cái chất tài tử ấy đi dần đến chỗ tuyệt chủng, nhưng chính v́ thế, c̣n rơi rớt lại ở người nào đó, nó càng bền chắc và nhiều khi phô ra cái vẻ khá sặc sỡ.

Một lư do nữa khiến cho cái bản chất lăng tử kia ở Nguyễn Tuân ngày càng được ông giữ ǵn là nó có một vai tṛ đặc biệt giúp ông lập nghiệp. Nó cần cho ông trong đời. Bởi vậy, ông phải để tâm chăm chút nó và ông đă làm điều này một cách có ư thức. Gắn bó với quá khứ trong khi lịch sử đang sôi nổi nhiều biến động, giữ lấy chất lăng tử tự do trong ḷng một xă hội thực dụng - ở một đôi người, cách sống ấy nhiều khi đă gợi nên cảm tưởng về một cái ǵ trái khoáy, lạc lơng, y như cảnh “bức sốt nhưng ḿnh vẫn áo bông” mà Tú Xương đă tự chế giễu. Nhưng Nguyễn Tuân không ở vào cái thế bị động đó, bởi ông có một nghề lạ, là nghề viết văn, viết báo. Quá tŕnh chuyên môn hoá rất mạnh trong ḷng xă hội tư sản không làm con người nền nă trong bộ y phục cổ này ngần ngại. Ngược lại, với sự hỗ trợ của sách vở và kiến thức, với sự hiểu biết sâu sắc về hoàn cảnh, ông có ngay sự thích ứng tối ưu. Nương theo t́nh thế để sống, lấy ngay sự gắn bó với quá khứ làm chỗ mạnh để chọi với đời, con người ông trở thành một thứ hàng cao giá mà xă hội lúc đó không phải là không có yêu cầu (dù chỉ là yêu cầu rất ít).

Nếu có một thứ nghề sống, nghề làm người như cách nói của nhà văn ư Pavese(*) th́ Nguyễn Tuân trước đây quả thực đă là một tay nghề có hạng, với nghĩa tốt đẹp của chữ “có nghề” này.

Từ sau 1945, với thiên lương và tinh thần yêu nước sẵn có, Nguyễn Tuân lại nhanh chóng phục thiện, để đứng vào hàng ngũ Cách mạng. Con người chủ yếu ở ông, từ nay, là con người cán bộ, con người chiến sĩ, nghĩa là thành viên của một tập thể có kỷ luật, tập thể ấy phấn đấu cho một lư tưởng nhất định, nên mỗi thành viên trong đó phải làm tất cả để đóng góp cho sự nghiệp chung. Người ta đă lưu ư tới khá nhiều những rơi rớt của con người cũ ở Nguyễn Tuân. Nhưng phải công bằng mà nhận là những sở trường cũ, khi được ông khai thác chính xác, lại giúp cho công việc của ông rất nhiều. Như sự lịch lăm và những hiểu biết sâu rộng nhiều lĩnh vực đời sống, những yếu tố ấy đă là những vơ khí tốt, khiến cho người chiến sĩ văn nghệ Nguyễn Tuân có được những chiến công phải nói là sáng chói. Sự độc đáo của Nguyễn Tuân bấy giờ lại trở nên đắc dụng. Đứng về tác dụng phục vụ mà xét, th́ những bài viết về Hà Nội đánh Mỹ của ông thuộc vào loại mà trừ Nguyễn Tuân, không ai làm nổi. Mà toàn bộ sáng tác của tác giả Vang bóng một thời sau 1945 cũng cần được nh́n nhận theo một tinh thần như thế.



III
Dù thích hay không thích phong cách riêng của Nguyễn Tuân th́ những người nghiên cứu văn chương ông thường vẫn nhấn mạnh đây là ng̣i bút hết ḷng với nghề và trải qua nhiều khổ hạnh trong việc rèn nghề. Vào cái thời mà các tài tử, lăng tử đă nói ở trên c̣n đang là bộ phận chủ yếu trong lực lượng sáng tác văn học, dĩ nhiên, ở ta chưa có các nhà văn chuyên nghiệp, người làm văn làm thơ lúc ấy không ai sống bằng ng̣i bút, chẳng qua nhàn rỗi th́ làm, nên việc rèn luyện tay nghề mới là một thú vui mà chưa phải là một bức bách không có không được. Từ đầu thế kỷ trở đi, số người sống trực tiếp bằng ng̣i bút bắt đầu xuất hiện, song dẫu sao vẫn là nghề mới, lại được tiếng là nghề tự do, nên nhiều người đến với nghề c̣n tuỳ tiện, ỷ tài mà viết, viết không ai in th́ bỏ tiền túi ra tự in, chán, ế hàng, th́ cuốn gói, sang làm nghề khác; những người biết sống chết với nghề, vừa viết vừa tích lũy để nâng cao tay nghề và nói chung có một quan niệm nghiêm chỉnh về nghề nghiệp, c̣n là rất ít.

Không những luôn luôn phải được tính tới trong đám ngoại lệ ít ỏi này, mà Nguyễn Tuân vẫn c̣n là một mẫu mực tiêu biểu của loại nhà văn chuyên nghiệp. Với ông, nghề văn có được ư nghĩa của một thứ nghề có căn có cốt; muốn làm nghề đó chỉ có năng khiếu và say mê không đủ, mà người ta c̣n phải khổ công học hành để tự làm giàu măi lên, v́ biết sự hoàn thiện của nghề là vô cùng vô tận. Chẳng hạn riêng về việc đọc. Nguyễn Tuân thường nói tới loại người có “dạ dày” sư tử, cái ǵ cũng ăn và cũng tiêu hoá sạch. Những người viết văn, theo ông, cũng phải có một thứ dạ dày như vậy. Ai cũng biết sức đọc của ông thật là đáng kể, ngày nào không đọc được một ít thường bứt rứt trong người. Ông đọc và ông t́m cách thu hút tất cả lên trang viết. Ấy là chưa tính những phút cặm cụi trước trang giấy trắng viết, sửa chữa, thêm bớt, viết lại, cốt sao không thể viết hơn được nữa mới thôi. Có điều, khi đă có được sự hướng dẫn của một mỹ cảm tốt, sự khổ hạnh ở đây không bao giờ đồng nghĩa với lối hùng hục kéo cày của những ng̣i bút bất tài, mà vẫn có chút ǵ đó vui vẻ thanh thoát và trong những trường hợp thành công, tác phẩm có cái tự nhiên như hoá công ban cho vậy. Một tinh thần làm nghề tận tuỵ đă ngưng kết trong nó toàn bộ bản lĩnh làm người mà một nhà văn như Nguyễn Tuân vốn có. Ở chỗ này, chúng ta có thể liên hệ tới một nhận xét của nhà văn Xô viết L. Léonov :

“Khi nói tới con người, tôi cho rằng nói luôn tới nghề nghiệp là một điều cần thiết. Tổng quát mà nói, tôi thích những người yêu tột độ một cái ǵ đó. Đối với tôi, việc đi sâu vào cách nh́n đời sống của họ thông qua nghề nghiệp mà họ gắn bó là một chuyện rất thú vị. Nghề nghiệp chính là sợi dây xă hội nối kết con người với thời đại”.

Chính Nguyễn Tuân cũng hiểu nghề nghiệp một cách sâu sắc và hướng cuộc đời ḿnh vào chỗ gắn bó hết ḷng với nghề như vậy. Sự liên hệ của ông với thời đại theo nghĩa thông thường vốn được tiếng là mỏng mảnh, sơ sài, nhưng nếu hiểu theo nghĩa mà Léonov nêu ở đây, đó lại là một sợi dây bền chắc. Sự ham đi, ham quan sát được nâng lên thành bệnh “xê dịch” ở ông, sự trăn trở trong việc dùng chữ đặt câu ở ông... tất cả những thói quen ấy có vẻ đẹp riêng và sự cần thiết không có không được. Nếu hiểu sự khinh bạc lộ liễu của Nguyễn Tuân trước Cách mạng chẳng qua cũng là một cách nhà văn mài sắc ḿnh để làm nghề cho thật đắt, chúng ta sẽ không quá thành kiến với nó, và có thể hiểu tại sao nó lại tồn tại đồng thời với những phẩm chất ngược lại, như tinh thần phục thiện và một tấm ḷng biết thông cảm. Chẳng phải từ sau Cách mạng, khi không c̣n thật cần thiết cho nghề nữa, thói quen khinh bạc đó ở ông đă được gột rửa rất nhiều?!

Có đi có tới, có t́m có thấy, có gơ th́ có mở cho, ở cái đầu cùng của sự hết ḷng làm nghề, nhập thân với nghề, người ta c̣n bắt gặp những khi Nguyễn Tuân như mê đi trong ma lực của ngôn ngữ, ng̣i bút như bị ốp đồng để rồi viết ra những áng văn rờn rợn một thứ chất kỳ quái. Trước Cách mạng, cộng với những bế tắc trong t́m ṭi nghệ thuật, nhũng giây phút tự mê hoặc này đă làm nảy sinh trong ông những trang “yêu ngôn”, như Xác Ngọc Lam, Đói roi, Rượu bệnh và đỉnh cao là Chùa Đàn. Sau Cách mạng, với một liều lượng ít ỏi hơn, lại được sự kiểm soát của một lư trí tỉnh táo, những thoáng xuất thần ở ông thỉnh thoảng vẫn có, song thường dễ chấp nhận. Đó là, chẳng hạn, trong Sông Đà, những trang miêu tả ngọn núi Lai Châu, cuộc đời oan nghiệt của các cô xoè, hoặc khung cảnh con sông Đà chảy giữa đôi bờ tiền sử. Trong khi chờ đợi một sự nghiên cứu đầy đủ hơn về lối viết này của Nguyễn Tuân, điều chúng ta có thể nói ngay ở đây: thật ra, cách viết đó không phải một trường hợp hiếm hoi, một căn bệnh chỉ ông mới có. Trong nhiều sáng tác của các nhà văn hiện thực Đông Tây, người ta vẫn thấy các tác giả nói tới sự thăng hoa của nghề nghiệp; vào những phút xuất thần như vậy, sản phẩm mà người nghệ sĩ tạo ra là tiếng đàn có ma, những bức tranh lung linh như cảnh thật và những bài thơ thuộc loại “thi trung hữu quỉ” (chẳng hạn điều này đă được nói tới trong tiểu thuyết Kiệt tác vô h́nh của Balzac hay trong truyện ngắn Cây vĩ cầm của Rotsin của Tchékhov v.v...). Gần với chúng ta hơn, mới đây thôi, đầu 1986, nhà văn Nguyễn Khải cũng viết rất hay về hiện tượng kỳ lạ này:

“Các cụ thường nói: nghề dạy nghề, làm măi một nghề, làm cho say mê, cho tận tuỵ cho tới tột cùng th́ rồi cũng có ngày đạt tới cái thần của nghề. Làm nghề ǵ cũng thế, đă đạt đến cái thần của nó tức là đă phá bỏ được mọi điều ràng buộc, là người tự do hoàn toàn v́ không c̣n ǵ có thể ngăn trở giữa ḿnh với cái đích. Viết như chơi như bời và văn chương vẫn như mây như sóng, không c̣n thể loại, không c̣n chữ nghĩa, không c̣n cả ḿnh với người, riêng với chung, to với nhỏ, cao với thấp, bi với hùng. Tất cả đă trở thành một, khêu gợi, lấp lánh, huyền ảo, mỗi lúc đọc mỗi khác, mỗi tuổi đọc mỗi khác, như chính nó đă là một hiện tượng tự nhiên măi măi tồn tại cùng với sự sống”.

Từ những nhận xét loại này, chúng ta dễ thông cảm hơn với những bột phát của ng̣i bút Nguyễn Tuân và cũng trân trọng hơn với những t́m ṭi chính đáng ở ông.

Cũng cần phải nói ngay là ở đoạn trích trên, Nguyễn Khải không chỉ nói riêng tới nghề văn, tuyệt đối hoá nó, mà bảo rằng ở bất cứ nghề nào cũng có thể có sự thăng hoa nếu đi tới tột cùng. Bản thân Nguyễn Tuân cũng nghĩ như vậy. Với mọi nghề ông đều đề ra yêu cầu rất cao, bởi theo ông, nghề nào cũng có chỗ thâm sâu đáng tự hào của nó. Một đầu sách của ông mang tên Chuyện nghề in ra đầu 1986. Là người biên tập đầu cuốn, sau khi tập hợp bài vở cho tác giả, tôi đặt tạm cho nó một cái tên ước lệ là Nói chuyện nghề nghiệp. Theo thói quen hay vặn vẹo chữ nghĩa của ḿnh, khi nh́n thấy bốn chữ đó, Nguyễn Tuân lấy bút gạch đi chữ Nói ở đầu, chữ nghiệp ở cuối, chỉ để lại hai chữ ở giữa. Cho nó gọn nhẹ, Nguyễn Tuân bảo vậy. Và ông nói thêm:

- Thỉnh thoảng đi với một cán bộ nào đó, ḿnh mới hỏi: “Ông làm ǵ?”, “Thưa anh, tôi bên Thanh niên”, “Thưa anh, tôi bên Công đoàn”. Ḿnh không hỏi ǵ nữa, chỉ nghĩ người kia đă lơ đăng không trả lời đúng vào câu hỏi ḿnh, hay không có nghề, chắc lư do sau th́ đúng hơn. Bởi chỉ những người không có tự hào ǵ về nghề nghiệp mớí lúc nào cũng chăm chắm nói về cái nơi làm việc của ḿnh mà thực ra không biết ḿnh sống ở đấy bằng nghề ǵ. Lo hành nghề cho lành nghề đă không xong, lại c̣n không nghề ngỗng rơ ràng, bảo đi làm ǵ cũng được, nghĩ cũng kỳ đấy chứ. Mà ḿnh biết, hạng người đó vô khối. Nên ngay trong cái việc tưởng chỉ có cảm hứng như viết văn, cũng phải nhấn vào cái chữ nghề cho thiên hạ thấy!


IV
Tiến một bước nữa trong việc làm nghề, con người Nguyễn Tuân c̣n là con người tṛ chơi với ư nghĩa hiện đại của mấy chữ ấy.

Chúng hải giai đông tẩu
Đà giang độc bắc lưu.

Hai câu thơ chữ Hán ấy không chỉ đáng làm đề từ cho bài viết ở cuối tập Sông Đà mà lẽ ra, có thể dùng làm đề từ cho mọi sáng tác kư tên Nguyễn Tuân và cho toàn bộ cuộc đời con người đó nữa. Trong khi mọi con sông khác xuôi sang đông th́ sông Đà một ḿnh ngược lên hướng bắc, tinh thần của con sông ở đây là tinh thần đi ngược thói thường, sẵn sàng phiêu lưu tới những miền chưa ai biết, miễn sao đạt được những niềm vui lạ. Chơi là thế! Cũng như chơi là đặt ra quy tắc rồi lại t́m cách phá bỏ quy tắc; là kết hợp những cái tưởng như không thể kết hợp được với nhau: là cảm giác đóng kịch, cảm giác hội hè; là những hoạt động kèm theo nỗ lực, rồi từ nỗ lực mà sinh ra niềm vui và một nhận thức về cuộc sống. Khi bàn về Picasso, một nhà nghiên cứu Xô viết từng đưa ra một khái quát: “Con người nói chung, con người hiện đại nói riêng, không chỉ là homo sapiens (con người trí tuệ), homo faber (con người làm việc), mà c̣n là homo ludens (con người chơi nghịch). Và đây không chỉ là mặt yếu mà c̣n là sức mạnh tinh thần của hắn, sự đảm bảo cho tự do của hắn”. Một khái quát như thế, không chỉ đúng với Picasso mà c̣n đúng với nhiều nhân vật lớn trong nghệ thuật thế kỷ XX, như Charlie Chaplin, Stravinsky. Chúng tôi nghĩ rằng ít nhiều ở Nguyễn Tuân, cái chất con người tṛ chơi đó, cũng có. Viết chữ đẹp và giỏi cầm trống trong những khi đi hát ả đào, thạo về tranh, về tượng, biết nhiều về kỹ thuật sân khấu và kỹ thuật điện ảnh, ông sống nghiêm chỉnh mà lại như đang dễ dàng đùa bỡn với đời, đấy là một lẽ. Riêng trong việc viết lách, hầu như không bao giờ ông muốn đi theo cái nếp b́nh thường, mà cứ luôn luôn muốn tạo một ấn tượng khác lạ. ở chỗ người ta quen dùng chữ Hán, ông t́m bằng được một chữ nôm cùng nghĩa, để rồi những khi khác, người ta chỉ hạ những chữ thông thường, th́ ông trương lên những chữ thật hiếm gặp, những chữ gốc Hán mà phải thuộc loại thông thái bặt thiệp lắm mới biết dùng. Ông không nghiêng hẳn về một lối viết nào, khi giản dị th́ giản dị không ai bằng mà khi cầu kỳ, th́ cũng cầu kỳ không ai bằng. Thế th́ bản sắc của ông ở đâu? Thưa, ở chính lối ham chơi kia, lối ham chơi như là sẵn sàng từ bỏ ḿnh để đóng sang những vai khác, không phải là ḿnh, càng lạ càng thú. Một ví dụ: Đọc văn cũng như tiếp xúc riêng với Nguyễn Tuân, người ta biết rằng ông ghét cay ghét đắng việc buôn bán và ông từng định nghĩa nghệ thuật là một công việc “mà những con buôn quen sống với đổi chác hàng họ và buôn Tần bán Sở đều gọi là vô ích”. Nhưng thỉnh thoảng vai một người bán hàng vẫn len đến, mời gọi con người thích t́m những cảm giác lạ ấy. Lần đầu tiên đọc cái tít bài kư của Nguyễn Tuân trên một số báo Văn nghệ: Tôi bán năm cành hoa tết, tôi hơi ngờ ngợ, sau mới hiểu ra tṛ nghịch của ông già và tự cắt nghĩa được rằng tại sao, báo chí vẫn muốn mời ông viết ít ḍng cho các số Tết. Có một lần, ông giải thích về một cái b́a mà ông đề nghị hoạ sĩ làm cho một cuốn sách:

- Cuốn sách chỉ có nhan đề là kư, ắt chữ kư phải đậm. Và trong hai chữ tên tác giả, ḿnh muốn lèo thêm một sự nhấn mạnh nữa là cho chữ Tuân nó cũng đậm ra. Thế là nh́n vào b́a thật nhanh người ta thấy hai chữ Kư và Tuân, người ta đọc kư Tuân, kư Tuân như khi ra chợ, người ta hỏi mua kư thịt ḅ, kư đường vậy.

Ai đă quen đọc văn Nguyễn Tuân đều biết đấy là lối chơi chữ nhiều khi đă thành một cái tật ở tác giả. Tuy nhiên, khi nhà văn đă lấy tên tuổi ḿnh ra mà đùa như thế này, th́ có nghĩa con người tṛ chơi đă thành một thứ bản thể thứ hai nơi ông. Lại nhớ đến Nguyễn Công Trứ tương truyền về già c̣n thích bận áo lụa xanh, quần vải đỏ, đi đâu đủng đỉnh trên lưng con ḅ vàng. Lại nhớ Tú Xương với những lời ỡm ờ khi đi hát mất ô và lời tự giễu “Ở phố hàng Nâu có phỗng sành - Mắt thời thao láo mặt thời xanh”. Lại nhớ Tản Đà, đề ở Khối t́nh con thứ nhất:

Chữ nghĩa Tây Tàu trót dở dang

Nôm na phá nghiệp kiếm ăn xoàng
...

Chẳng lề, chẳng lối, cũng văn chương

C̣n non, c̣n nước, c̣n trăng gió

C̣n có thơ ca bán phố phường.

Những người như thế, già từ khi c̣n ít tuổi, và cho đến già, cũng vẫn c̣n một đứa trẻ con trong ḷng, cho nên việc ham chơi đối với họ, cũng là sự thường. Trong một tài liệu viết về tâm lư học, tôi đọc được những nhận xét:

“Chơi là một cách để trẻ tự thích ứng, tự giáo dục”.

“Tṛ chơi chính là một h́nh thức hoạt động tự do nhất và cũng là tự nhiên nhất của trẻ”.

“Trong tṛ chơi, trẻ có dịp phát biểu suy nghĩ của ḿnh”.

“Tṛ chơi trước hết là một sự tự thực hiện; đứa trẻ không bộc lộ cái ǵ khác ngoài chính ḿnh”.

...

Lẽ nào những nhận xét ấy không thể áp dụng cho “đám trẻ” kỳ lạ này, những nghệ sĩ lớn trong lịch sử nghệ thuật mà chúng ta hết ḷng yêu và kính.



V
Nếu như trong văn học sau 1945, có một nhà văn nào tạo ra chung quanh tên tuổi ḿnh cả một huyền thoại, th́ người đó chính là Nguyễn Tuân. Trong khoảng hơn hai chục năm cuối đời, từng ḍng chữ ông viết được soi ngắm và từng cử chỉ lời nói của ông được đồn đại rộng răi. Luôn luôn những người trong giới văn học đă bàn về ông và đến hôm nay, những lời bàn ấy cũng chưa ngớt. Ghi lại những tiếng dội của cuộc đời và văn chương Nguyễn Tuân trong ḷng người khác, tưởng cũng là một cách để hiểu con người ông cũng như không khí văn học một thời :

- Nguyễn Tuân rất độc đáo và tạo ra nhiều bất ngờ ngay trong cách sống hàng ngày. Người quen được người khác chiều và ít khi chiều ai, rồi quá đáng, rồi cực đoan, cái đó có cả. Nhưng sao vẫn có nhiều người ngưỡng mộ ông? H́nh như ngoài chuyện tài năng người ta vẫn nhận ở con nguời đó có cái thực rất đáng trọng.

C̣n như đến gần Nguyễn Tuân ấy ư? Chuyện ấy đôi khi ngại thật. Trong người ông cùng lúc có cả sức hút lẫn sức đẩy người khác, mà đẩy cũng mạnh lắm.

- Phải công nhận là Nguyễn Tuân có cái ṣng phẳng của ông, ông không giấu cái tật mê thanh, mê sắc hồi xưa, song những duyên nợ dềnh dàng ấy, nay cái ǵ thấy cần phải dẹp đi, là tự ông dẹp đi liền. Một chuyện như thế này, không phải tự mồm Nguyễn Tuân nói ra, th́ ai mà biết được. Đầu tháng 10-1954, ông có chân trong bộ phận cán bộ về tiếp quản thủ đô. Địa điểm tập kết là Hạ Hồi, Hà Đông. Trong khi những anh em khác chờ xe ô tô th́ Nguyễn Tuân mượn bằng được chiếc xe đạp của ông chủ nhà trọ để đạp về Hà Nội. Về đến Bờ Hồ ông đang đi quanh quẩn th́ nghe có tiếng chào: “Ḱa, ông đă về”. Th́ ra một bà chủ cô đầu. Bà hẹn ông đến chơi. Nhưng từ bấy đến khi ông qua đời, cái hẹn ấy ông vẫn chưa trả.

- Người nặng căn như thế, mà khi đi theo Cách mạng, chuyển cũng đă ghê đấy chứ. Bởi văn chương Nguyễn Tuân vốn ghi lại trung thực những ǵ mà ông đă sống, nên đọc Tuỳ bút kháng chiến đă có thể thấy ông đă đi sát mặt trận thế nào. Trong Giữa hai xuân, ông từng nói qua về cảm giác lần đầu cầm quả lựu đạn. Và đây, một đoạn trong Lửa sinh nhật: “Tôi ngóng giờ khai hoả. Nắm cơm chiều qua dắt theo thắt lưng, suốt một đêm hành quân giờ đă thiu. Nhưng thôi, cứ bỏ vào mồm. Tôi gối lên đàn kiến càng, cố nhắm mắt. Tai áp sát đất, càng nghe rơ tiếng dội của thuổng đào công sự”.

- Ngay đoạn sau này đi viết Sông Đà lại chả ghê à. Hồi ấy từ Quỳnh Nhai sang Than Uyên đâu đă có đường cái, ông phải xin hẳn một con ngựa và một dân quân, cứ theo đường ṃn mà đi, ba ngày không gặp người đi ngược. Với hoàn cảnh bấy giờ, đi và viết Sông Đà phải nói là một chiến công.

- Kể đi thôi th́ c̣n nhiều người khác đi bạo hơn ông, nhưng đây là việc đi của nhà văn, nó phải kèm vào việc viết. Sở dĩ Nguyễn Tuân viết được về Tây Bắc v́ ông biết nh́n ra ở đấy vẻ đẹp; ông xem Tây Bắc là một công tŕnh nghệ thuật. Ngay viết về đường sá, ông cũng lấy tiêu chuẩn một cái ǵ đang h́nh thành ra xét.

- Cũng trên phương diện nh́n nhận sự khổ hạnh ở Nguyễn Tuân, tôi thấy phải nói đây là một trong số ít nhà văn ở ta nhạy cảm về h́nh thức và có được cách hiểu toàn diện về bản chất cái đẹp trong h́nh thức nghệ thuật. Đọc văn Nguyễn Tuân luôn luôn cảm thấy h́nh thức đứng ra thách thức với nội dung, giữa h́nh thức với nội dung vừa sóng đôi nhau, vừa đuổi bắt nhau. Luôn luôn cảm thấy ông viết rất đặc biệt, ḿnh không thể nào bắt chước nổi.

Nhưng nhiều khi Nguyễn Tuân cũng đi quá đà, dày ṿ chữ quá, không được tự nhiên như chính ông muốn. Cũng là cái tật như trong cuộc đời hàng ngày của ông.

- Lại nói chuyện con người Nguyễn Tuân ư? Những ai từng được làm quen với sân khấu Nhà hát lớn Hà Nội trước Cách mạng đều biết ông rất có duyên với nghề diễn kịch; dù ông chỉ đóng những vai phụ, nhưng thông thường, đó là những vai phụ khó quên. Từ chuyện sân khấu, tôi muốn liên hệ sang chuyện đời. Hiểu nhập vai theo một nghĩa tốt đẹp, th́ trong cuộc sống hàng ngày, Nguyễn Tuân cũng rất nhập vai, tức là đă định làm cái ǵ th́ làm bằng được, làm đến cùng. Chẳng hạn như khi cần vận động quần chúng, người cán bộ ấy cũng giỏi lắm. Đă ai từng đi với ông Tuân trong một chuyến công tác xuống một đơn vị nào chưa? Chưa hả. Các anh có thể tưởng tượng được không, khi nói trước công chúng, đấy là một nhà thuyết giáo thực thụ. Thành thử, trong Nguyễn Tuân, bên cạnh một người lăng tử cuối mùa, một người làm nghề tự do rất cao tay nghề, như các anh đă nói, c̣n thấy có một chính uỷ nữa. Lưu ư tới điều đó, xem nó như một yếu tố chủ đạo, ta sẽ cắt nghĩa được Nguyễn Tuân sau Cách mạng.



VI
Ở trên, khi cần phác ra một ít nét đại thể về con người Nguyễn Tuân, chúng ta đă nhớ lại các h́nh ảnh mà ông thích thú: Nhà văn như kẻ đi đường không bao giờ mệt mỏi. Nhưng chữ đi ở Nguyễn Tuân vốn không chỉ bó hẹp vào sự di chuyển trong không gian mà có nghĩa rất rộng: “Ngay cả lúc anh đăm đăm ngồi trước trang giấy trắng lạnh phau giữa pḥng văn, anh cũng vẫn là một con người đang đi. Đi vào cái đêm làm việc của ḿnh. Đi cho đến chỗ tận cùng của đêm ḿnh”. Cái dạng đi này của Nguyễn Tuân c̣n ít được nói tới, nhưng thật ra, chính nó lại là khía cạnh quan trọng bậc nhất trong con người Nguyễn Tuân mà những người yêu mến văn ông cần biết.

Trước 1945, một nhà thơ có quen Nguyễn Tuân đă tả ông là một người sống cẩn thận, đủng đỉnh, cử chỉ nhỏ nhẹ, đàng hoàng, làm ǵ cũng đắn đo và có cái vẻ cặm cụi khác hẳn với những tṛ chơi ngông khinh bạc mà chúng ta vẫn nghe kể trong văn ông. Thói quen làm việc ấy vẫn c̣n lại ở Nguyễn Tuân cho đến cuối đời. Sau những chuyến đi rất dữ: đi dọc, đi ngang, đi lên, đi xuống, đường đi nước bước như kẻ bàn cờ trên sông hồ trăng nước... nhà văn trở về căn buồng của ḿnh, ở đó, ông đọc, ông ghi chép, ông lập hồ sơ cho những tài liệu cần thiết, nhất là ông suy nghĩ và làm công việc cuối cùng của nghề viết là cho tác phẩm hiện lên trên trang giấy. Nguyễn Tuân viết như thế nào? Theo lời kể của những người thân của nhà văn, th́ ngồi đâu ông cũng viết được, không cần bàn. Nhưng tâm linh ông th́ tôi tưởng, phải nói là một sự “nhập thiền” hoàn toàn, không thể khác được. Những ai đó có dịp đến thăm Nguyễn Tuân ở nhà riêng đều biết buồng văn của ông là cả một kho chứa ở đó ngổn ngang sách vở cổ kim đông tây, từ những cuốn sử kư, địa dư, sách du kư, sách dạy nghề, in từ những năm nảo năm nào, tới những tờ báo về nghệ thuật hoa viên rồi những bản tin nhanh và tài liệu in rônêô nào đó nói về hoạt động của Việt kiều ở nước ngoài mà bạn đọc xa gần mới gửi cho ông. Rồi tượng, an-bom và các loại sách kỷ niệm sau các chuyến đi nước ngoài. Rồi chính ông nữa, ấy là, ngoài những ấn bản in rải rác ở trong nước và nước ngoài nửa thế kỷ nay, c̣n không ít h́nh ảnh Nguyễn Tuân trong quá khứ, Nguyễn Tuân khi đóng phim, đóng kịch, Nguyễn Tuân trong ảnh của Trần Văn Lưu, Hoàng Kim Đáng, Nguyễn Tuân trong nét vẽ của những hoạ sĩ từng giao du với ông và đến thăm ông, những Bùi Xuân Phái, Nguyễn Sáng, Trọng Kiệm, Nguyễn Trung v.v. và v.v... Ngồi viết giữa một cảnh tượng văn hoá như thế, là cả một sự thách thức. Sự cặm cụi của Nguyễn Tuân, đúng hơn, sự đơn độc của ông lúc này mới có được cái ư nghĩa mà nó phải có: ông muốn đối mặt với tất cả, ông muốn thêm vào một cái ǵ xứng đáng với tinh hoa văn hoá đang vây bủa quanh ông và đă là một phần sự sống trong ông.

Giả kể có đoán khi viết, Nguyễn Tuân thường thắp lên mấy nén hương, chắc cũng chả ai ngạc nhiên!

Giữa một cuộc sống trần tục xô bồ, trước sau ông vẫn là một nhà văn xem trọng sự thiêng liêng nghề nghiệp và sống với nó thành kính thật sự.

Nh́n lại cả đời văn Nguyễn Tuân, chúng ta thấy ǵ? Chúng ta nghĩ đến sự công bằng. Ai đối xử với nghề nghiệp ra sao, sẽ được nghề nghiệp đối xử lại như vậy. Cố nhiên, rộng hơn câu chuyện tác phẩm c̣n có câu chuyện về chính con người đă tạo ra các tác phẩm này nữa. Trong sự độc đáo của ḿnh, cuộc đời Nguyễn Tuân có hấp dẫn chúng ta, nhưng suy cho cùng, đó không phải là lối nêu gương để chung quanh bắt chước. Không, Nguyễn Tuân không thể làm thế. Với tất cả cái hay cái dở, cái tài cái tật vốn có, lời kêu gọi của ông giản dị hơn: Mỗi người hăy sống đúng với bản sắc của ḿnh.

Thật vậy, sau khi nói rằng sự làm người là nghiêm chỉnh, rằng chúng ta phải sống đúng sống tốt, như cái phần lương tri trong chúng ta vẫn yêu cầu, cuộc đời Nguyễn Tuân như c̣n muốn nhắn nhủ thêm một điều này nữa: muốn hay không muốn mỗi chúng ta đều là một thực thể đơn nhất, riêng biệt, không giống một ai khác và không ai thay thế nổi. Khi điều đó không phụ thuộc vào ư muốn của riêng ai mà là một cái ǵ tất yếu “không thể sửa chữa” th́ tại sao chúng ta không tạm bằng ḷng với ḿnh, yên tâm là ḿnh, nó là điều để ta tự vệ tức tránh bớt được những dằn vặt vô ích, mà biết đâu đó chẳng phải là một cách giúp ta để lại ấn tượng sâu đậm trong ḷng đồng loại và do đó trở nên có ích hơn hết?

1986


(*) Cesare Pavese (1908-1950), tác giả tập 2 Mestiere di vivere.

Nguồn : Cây bút , đời người ( tập sách chân dung văn học của Vương Trí Nhàn ) .

sonnykimdo
15-06-2010, 11:56 AM
Đọc văn Nguyễn Tuân thật không dễ chút nào.
Tuy nhiên đọc những tác phẩm của ông th́ người ta lại cảm thấy rất thú vị nhất là tập Vang bóng một thời đấy.

BOOKER
15-06-2010, 01:23 PM
Đọc văn Nguyễn Tuân thật không dễ chút nào.
Tuy nhiên đọc những tác phẩm của ông th́ người ta lại cảm thấy rất thú vị nhất là tập Vang bóng một thời đấy.
Ḿnh rất đồng ư với bạn . Văn Nguyễn Tuân là loại văn kén người đọc . Ḿnh rất thích tập Vang Bóng Một Thời và cả một số bài tùy bút của ông nữa .

boiviyeu
16-06-2010, 09:50 PM
Ḿnh thích Nguyễn Tuân nhất !

tanp
17-06-2010, 09:50 AM
Ḿnh thích Nguyễn Tuân nhất !

Có rất nhiều người yêu mến tác phẩm của Nguyễn Tuân, một nhà văn rất tài hoa.
Những tác phẩm của ông để lại một ấn tượng sâu sắc trong ḷng bạn đọc.

boiviyeu
17-06-2010, 10:05 AM
Có rất nhiều người yêu mến tác phẩm của Nguyễn Tuân, một nhà văn rất tài hoa.
Những tác phẩm của ông để lại một ấn tượng sâu sắc trong ḷng bạn đọc.

Tuy vậy không phải ai cũng thích được văn Nguyễn Tuân .

tomo
15-12-2010, 09:40 AM
Giữa một cuộc sống trần tục xô bồ, trước sau ông vẫn là một nhà văn xem trọng sự thiêng liêng nghề nghiệp và sống với nó thành kính thật sự

Đây là một bài phê b́nh hay và sát với cuộc đời và sự nghiệp của ông.

socolasua
25-01-2013, 10:54 AM
Ai nói kén người đọc nhỉ, (http://khachsan.chudu24.com/ks/239/anantara-resort-spa-lanmien-cu.html), ḿnh thấy văn nguyễn tuân dễ đọc mà