PDA

View Full Version : Những đỉnh cao chỉ huy của Daniel Yergin (tt)


adminclb
29-05-2007, 10:57 PM
(tt)

Theo cách tiếp cận như vậy, cuốn sách chính luận này làm một cuộc khảo sát lại lịch sử tiến triển, cũng là sự thăng trầm, của các “đỉnh cao chỉ huy” trong sự giằng co nhà nước - thị trường, giúp nhận diện rơ hơn thực chất lư luận của quá tŕnh này. Chúng ta sẽ t́m thấy qua các chương của cuốn sách những diện mạo khác nhau của nhà nước và thị trường. Đó là những diện mạo khác nhau trong các giai đoạn phát triển của lịch sử, giữa các hệ thống chính trị - xă hội, giữa các châu lục với các nền văn hoá và truyền thống khác nhau, giữa các trường phái khác nhau. Chân dung lịch sử của nhà nước, cũng như của thị trường, được cuốn sách vẽ lại từ nhiều chiều cạnh, góc độ và trong mối tương quan so sánh.
Cuốn sách đáng trân trọng v́ nó cung cấp một cái nh́n khách quan và công bằng về lịch sử, về một đối tượng có tầm quan trọng sống c̣n của lịch sử, về một mối quan hệ có một số phận rất thăng trầm, dễ bị phán xét một cách phiến diện, thiên lệch, theo kiểu “dậu đổ b́m leo”. Nhà nước và mối quan hệ nhà nước - thị trường trong đa số trường hợp, cho đến nay vẫn thường là “nạn nhân” của sự phán xét như vậy.
Cuốn sách cho người đọc thấy rằng nhờ nắm được “các đỉnh cao chỉ huy”, nhà nước đă từng đóng vai tṛ rất to lớn trong sự phát triển quốc gia. Vai tṛ này không chỉ thể hiện ở các nước xă hội chủ nghĩa - kế hoạch hoá tập trung trước đây mà c̣n đặc biệt rơ ràng trong các nền kinh tế thuộc hệ thống tư bản chủ nghĩa, từ các nước phát triển cao nhất cho đến các nước kém phát triển. Các tác giả đă chứng minh không bác bỏ được rằng thậm chí ngay cả ở những nước tư bản phát triển nhất, tức là nơi có nhiều thị trường nhất, th́ nhà nước cũng đă từng - và hiện vẫn đang - đóng vai tṛ to lớn, không chỉ là vai tṛ quan trọng mà c̣n là yếu tố quyết định sự phát triển, trong những giai đoạn lịch sử xác định. Lịch sử các nước Mỹ, Pháp, Đức, Nhật, của các nền kinh tế thần kỳ Đông Á, của Trung Quốc, Ấn Độ, Việt Nam, và của rất nhiều nước khác đă xác nhận điều đó. Dựng lại lịch sử, cuốn sách làm một việc là giúp người đọc thấy rơ hơn “bàn tay hữu h́nh”, tức là nhà nước, quan trọng đến nhường nào đối với loài người, cả trong hệ thống XHCN “cũ” lẫn hệ thống TBCN hiện đang tồn tại. Trong sự biện chứng của lịch sử, các chứng cứ thực tiễn được cuốn sách nêu ra khẳng định một điều: bàn tay vô h́nh của thị trường chỉ thực sự hữu ích một khi nó kết hợp với bàn tay hữu h́nh của nhà nước nhằm mục tiêu phục vụ sự phát triển của nền kinh tế thị trường.
V́ những công lao to lớn, nhà nước xứng đáng được nhận những bản tụng ca đẹp nhất. Cuốn sách đă đưa ra nhiều luận cứ, nhiều bằng chứng để chứng minh một cách thuyết phục nhận định đó. Người đọc, dù đứng trên lập trường nào, cũng sẽ cảm nhận được sự công bằng lịch sử của phán xét này.
Nhưng xét về bản chất, cuốn sách này được viết ra không phải để ngợi ca nhà nước. Nó không phải là bản tụng ca về nhà nước. Nó mổ xẻ thực tiễn và chứng tỏ rằng bên cạnh những "công lao" to lớn, nhà nước c̣n phạm không ít sai lầm, gây ra nhiều hậu quả, kể cả những hậu quả làm rung chuyển lịch sử. Sự sụp đổ của hệ thống XHCN thế giới dựa trên nền tảng cơ chế kế hoạch hoá tập trung hay gần đây hơn, cuộc khủng hoảng của các nền kinh tế "thần kỳ" của Đông Á cách đây một thập niên là những ví dụ điển h́nh minh chứng cho điều đó. Những sai lầm của nhà nước, như cuốn sách chỉ ra, hiện diện trong tất cả các hệ thống kinh tế, ở khắp các châu lục, trong mọi giai đoạn phát triển và có nguồn gốc lư luận từ các quan niệm khác nhau về vai tṛ của nhà nước và thị trường.
Tất nhiên, kể ra đầy đủ, toàn diện “lỗi lầm” của các loại nhà nước không phải là cách mà các tác giả sử dụng để xoá nhoà các ranh giới, làm mờ đi bản chất của nhà nước. Mục tiêu của cuốn sách là rơ ràng: cần phải chỉ ra thất bại nhà nước mà không bị sự chi phối của các thiên kiến, làm rơ các nguyên nhân lịch sử của chúng để giúp nền kinh tế thị trường vận hành hiệu quả hơn.
Thiết nghĩ cuốn sách đă hoàn thành xuất sắc sứ mệnh của ḿnh. Nhưng cũng cần nói thêm rằng đây là cuốn sách dựng lại chân dung lịch sử để hướng tới tương lai.
Đối diện với loài người là một thế giới ngày càng toàn cầu hoá. Trong thế giới đó, không gian thu hẹp lại, thời gian được rút ngắn lại, các hàng rào biên giới hạ thấp, và thế giới trở thành một "ngôi làng". Khi đó, nền kinh tế thị trường vận hành với nhiều quy tắc mới. Toàn cầu hoá, như các tác giả viết, là một thách thức đối với nhà nước. V́ vậy mà vai tṛ và chức năng của nhà nước chắc chắn cũng sẽ có những thay đổi mạnh mẽ. Quyền lực nhà nước bị giới hạn trong phạm vi quốc gia có thể sẽ xung đột với quá tŕnh toàn cầu hoá các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xă hội. Khi đó, câu hỏi đặt ra sẽ là: "những đỉnh cao chỉ huy" mà các nhà nước - quốc gia luôn muốn chiếm lấy để "khống chế" nền kinh tế thị trường liệu có những giá trị nào? Nhà nước sẽ tham gia vào quá tŕnh phát triển mang tính toàn cầu với những công cụ và phương cách nào?
Đó là những câu hỏi rất lớn đang đặt ra. Cũng là về nhà nước - thị trường, về "những đỉnh cao chỉ huy" nhưng với nội dung rất mới. Cuốn sách tiếp cận đến các câu hỏi này không chỉ để gợi suy. Nó c̣n là những câu trả lời. Có thể những câu trả lời hăy c̣n xa mới đầy đủ và đúng đắn. Song tất cả những ǵ hiện có trong cuốn sách là rất bổ ích, cả từ góc độ nhận thức luận lẫn phương pháp luận.
Đối với Việt Nam chúng ta, một đất nước đă 20 năm đi vào quỹ đạo phát triển kinh tế thị trường và mở cửa theo định hướng xă hội chủ nghĩa. Trong quá tŕnh này, nhiều "đỉnh cao chỉ huy" đă được Nhà nước bàn giao lại cho Thị trường. Nhờ đó, nền kinh tế đă gặt hái được nhiều thành công ngoạn mục. Nhưng dường như quá tŕnh này vẫn chưa hoàn thành. Khuynh hướng muốn "giành lại", "ôm chặt" lấy các "đỉnh cao chỉ huy" vẫn c̣n rất mạnh. Trên thực tế, vẫn đang tồn tại t́nh trạng "thiếu và thừa" nhà nước. Thiếu ở nơi cần, thừa ở nơi đă đủ. Đó là một nghịch lư phát triển mà chúng ta đang chấp nhận và phải trả giá. Tham nhũng, hiệu quả đầu tư thấp, chất lượng tăng trưởng và sức cạnh tranh chậm được cải thiện, cải cách thị trường bị phanh hăm, v.v… có nguồn gốc từ nghịch lư này.
Giờ đây, khi quá tŕnh cải cách thị trường vẫn chưa hoàn thành, nền kinh tế nước ta lại bước vào một giai đoạn phát triển mới về chất: hội nhập sâu hơn và toàn diện hơn vào nền kinh tế thế giới. Cơ hội nhiều hơn, lớn hơn. Nhưng rủi ro, thách thức cũng gay gắt và khốc liệt hơn. Số phận của nền kinh tế đang tuỳ thuộc vào chỗ cái nào trong số đó - cơ hội hay thách thức - sẽ trở thành hiện thực sớm hơn.
Chắc chắn trong việc giải quyết vấn đề sinh tử này, Nhà nước sẽ đóng một vai tṛ lớn chưa từng thấy. Nhưng vai tṛ đó thực sự là ǵ? Và bằng cách nào để thực hiện nó đúng đắn?
Những khó khăn mà chúng ta đang gặp phải trong quá tŕnh cải cách hành chính, hay rộng hơn, cải cách nhà nước và hệ thống chính trị, cho thấy rơ mức độ phức tạp của việc trả lời các câu hỏi mà đất nước đang bắt buộc phải trả lời đó.
Trong lộ tŕnh đi t́m câu trả lời cho những câu hỏi đó, có thể tin rằng cuốn sách này là một người bạn tốt.
Xin trân trọng giới thiệu với bạn đọc.

Hà Nội, ngày 28 tháng 6 năm 2006